بیشتر مردم تصور میکنند مشاور کسبوکار فقط در کنار کارخانهها، شرکتهای خصوصی یا استارتاپها معنا پیدا میکند.
اما واقعیت این است که هر مجموعهای که با منابع، درآمد، هزینه، سرمایهگذاری، خدمات و ذینفعان سروکار داشته باشد، به تفکر کسبوکار نیاز دارد؛ حتی اگر یک شهرداری باشد.
یکی از تجربههای متفاوت و ارزشمند من، همکاری با شهرداری نیاسر بود؛ شهری تاریخی و گردشگری در حدود سی کیلومتری کاشان که علاوه بر پیشینه فرهنگی و طبیعی ارزشمند، ظرفیتهای فراوانی برای توسعه اقتصادی، گردشگری و سرمایهگذاری دارد.
آنچه این موضوع را برای من جذابتر میکرد، فقط ظرفیتهای شهر نبود؛ بلکه نگاه مدیران شهری و اعضای شورای اسلامی شهر بود.
آنها به جای آنکه شهرداری را صرفاً یک نهاد خدماتی ببینند، به دنبال آن بودند که شهرداری را به یک سازمان توسعهمحور، درآمدساز و آیندهنگر تبدیل کنند؛ سازمانی که بتواند بدون افزایش فشار بر شهروندان، منابع مالی پایدار ایجاد کند، کیفیت خدمات را ارتقا دهد و زمینه توسعه شهر را فراهم سازد.
این تفاوت نگاه، نقطه آغاز هر تحول است.
در همان جلسات ابتدایی، تلاش کردم قبل از ارائه هر پیشنهادی، شهر را بشناسم.
یک شهر را نمیتوان فقط از پشت میز تحلیل کرد.
باید خیابانهایش را دید، با مردمش صحبت کرد، ظرفیتهای طبیعی و گردشگری آن را لمس کرد، فرصتهای اقتصادی را شناخت و مهمتر از همه، آیندهای را که مدیران برای آن شهر تصور میکنند، درک کرد.
به همین دلیل، پروژه را صرفاً با نگاه رشد صرف شهر آغاز نکردیم؛ بلکه ابتدا مزیتهای رقابتی نیاسر را بررسی کردیم.
هر شهری داراییهایی دارد که شاید سالها در کنار آنها زندگی کرده باشد، اما هنوز آنها را به مزیت اقتصادی تبدیل نکرده باشد.
توسعه شهری، از شناخت مزیتها آغاز میشود؛ نه از افزایش هزینهها.
در ادامه، یکی از مهمترین محورهای پروژه، بررسی مدلهای نوین درآمدزایی شهرداری بود.
امروز بسیاری از شهرهای موفق دنیا، بخش عمده درآمد خود را از روشهایی به دست میآورند که وابستگی آنها را به درآمدهای سنتی کاهش داده است.
در این پروژه نیز تلاش کردیم با مطالعه تجربه شهرهای موفق، مسیرهایی برای ایجاد درآمدهای پایدار، توسعه سرمایهگذاری، استفاده بهتر از داراییهای شهری و فعالسازی ظرفیتهای اقتصادی شهر طراحی کنیم.
در کنار آن، موضوع تأمین مالی نوین نیز مورد بررسی قرار گرفت.
واقعیت این است که توسعه شهری تنها با اتکا به بودجههای جاری امکانپذیر نیست.
باید ابزارهای جدید تأمین مالی، مشارکت سرمایهگذاران، همکاریهای عمومی–خصوصی و مدلهای نوین سرمایهگذاری متناسب با شرایط هر شهر طراحی شود.
شهرهای موفق، منتظر بودجه نمیمانند؛ آنها برای جذب سرمایه برنامهریزی میکنند.
یکی دیگر از محورهای پروژه، بررسی راهکارهای ارتقای بهرهوری در ساختار شهرداری بود.
در بسیاری از سازمانها، افزایش کیفیت خدمات الزاماً به معنای افزایش هزینه نیست.
گاهی تنها با اصلاح فرآیندها، حذف فعالیتهای تکراری، بهبود هماهنگی بین واحدها و طراحی نظام ارزیابی عملکرد، میتوان با همان منابع، خدمات بهتری ارائه کرد.
در کنار اصلاحات درونسازمانی، به توسعه تعاملات بیرونی نیز توجه ویژهای شد.
الگوهای همکاری با نهادهای مختلف، ظرفیتهای بینسازمانی، فرصتهای همکاری منطقهای و حتی امکان توسعه ارتباطات بینالمللی و خواهرخواندگی با شهرهای دارای ویژگیهای مشترک، به عنوان بخشی از مسیر توسعه مورد مطالعه قرار گرفت.
چنین ارتباطاتی تنها یک اقدام تشریفاتی نیست.
اگر بهدرستی طراحی شوند، میتوانند زمینه انتقال تجربه، توسعه گردشگری، همکاریهای فرهنگی، جذب سرمایه و معرفی ظرفیتهای شهر در سطح ملی و بینالمللی را فراهم کنند.
یکی از پیشنهادهای محوری این پروژه، طراحی مدل شرکت توسعه و عمران نیاسر بود.
ایده اصلی این بود که توسعه شهر تنها بر دوش شهرداری نباشد.
بلکه ساختاری حرفهای شکل بگیرد که بتواند با مشارکت مردم، سرمایهگذاران و بخش خصوصی، پروژههای توسعهای شهر را طراحی، اجرا و مدیریت کند.
توسعه پایدار زمانی شکل میگیرد که مردم، از تماشاگر توسعه به شریک توسعه تبدیل شوند.
در طول جلسات، آنچه بیش از هر چیز برای من ارزشمند بود، روحیه گفتوگو و نگاه آیندهنگر مدیران شهری و اعضای شورای اسلامی شهر بود.
طبیعی است که در هر پروژه توسعهای، دیدگاههای مختلفی وجود داشته باشد و رسیدن به بهترین تصمیم نیازمند بررسی، گفتوگو و هماندیشی باشد.
اما زمانی که هدف مشترک، پیشرفت شهر باشد، همین تنوع دیدگاهها به نقطه قوت تبدیل میشود.
این تجربه، بار دیگر یک حقیقت مهم را برای من روشن کرد.
مشاوره کسبوکار، محدود به شرکتها نیست؛ هر جا که نیاز به خلق ارزش، مدیریت منابع، افزایش بهرهوری و طراحی آینده وجود داشته باشد، مشاوره کسبوکار معنا پیدا میکند.
درسهای این تجربه
- هر شهر، یک مدل کسبوکار دارد؛ اگر آن را نشناسد، فرصتهای خود را از دست میدهد.
- درآمد پایدار، حاصل برنامهریزی است؛ نه افزایش فشار بر شهروندان.
- مزیت رقابتی هر شهر، بزرگترین سرمایه توسعه آن شهر است.
- توسعه شهری زمانی شتاب میگیرد که مردم، بخش خصوصی و مدیریت شهری در یک مسیر مشترک حرکت کنند.
- مشاور توسعه شهری، فقط به امروز شهر فکر نمیکند؛ او آینده شهر را طراحی میکند.
توسعه شهری فراتر از بودجههای سالانه
یکی از موضوعاتی که در جلسات مختلف مورد بررسی قرار گرفت، این بود که توسعه یک شهر را نمیتوان صرفاً به بودجههای سالانه یا منابع محدود جاری وابسته کرد.
بسیاری از شهرهای موفق دنیا، برای اجرای پروژههای بزرگ و ماندگار، از ساختارهایی استفاده میکنند که بتوانند سرمایههای مردمی، ظرفیتهای بخش خصوصی و توان مدیریتی شهر را در کنار یکدیگر قرار دهند.
به همین دلیل، یکی از پیشنهادهای مهم این پروژه، بررسی و طراحی الگوی شرکت توسعه و عمران نیاسر بود.
ایده اصلی این بود که برخی پروژههای توسعهای شهر، به جای آنکه صرفاً از مسیرهای سنتی شهرداری دنبال شوند، در قالب یک ساختار حرفهای و اقتصادی مدیریت شوند؛ ساختاری که بتواند پروژههای گردشگری، عمرانی، خدماتی، فرهنگی و سرمایهگذاری را به صورت تخصصی تعریف، جذب سرمایه و اجرا کند.
در بسیاری از شهرهای موفق جهان و حتی برخی شهرهای پیشرو ایران، شرکتهای توسعه و عمران شهری نقش بازوی اجرایی توسعه را بر عهده دارند.
این شرکتها معمولاً وظایفی مانند:
- طراحی پروژههای سرمایهگذاری شهری
- جذب مشارکت بخش خصوصی
- مدیریت داراییهای شهری
- توسعه زیرساختهای گردشگری
- اجرای پروژههای درآمدزا
- بهرهبرداری اقتصادی از ظرفیتهای شهر
- ایجاد فرصتهای سرمایهگذاری برای شهروندان
را بر عهده میگیرند.
شهرداریهای آینده، صرفاً ادارهکننده شهر نیستند؛ بلکه توسعهدهنده فرصتهای اقتصادی شهر هستند.
نیاسر؛ شهری که فقط یک مقصد گردشگری نیست
در بازدیدها و جلسات مختلف، یک نکته بارها ذهن مرا درگیر میکرد.
بسیاری از شهرها برای جذب گردشگر هزینههای سنگینی میکنند؛ اما نیاسر از موهبتهایی برخوردار است که سالهاست گردشگران را به سوی خود جذب میکند.
آبشار نیاسر، باغ تاریخی، غار رئیس، آیین گلابگیری، پیشینه تاریخی، طبیعت کمنظیر و موقعیت جغرافیایی مناسب، تنها بخشی از ظرفیتهای این شهر هستند.
اما سؤال مهم این بود:
چگونه میتوان حضور گردشگر را به توسعه اقتصادی پایدار شهر تبدیل کرد؟
زیرا گردشگر زمانی برای شهر ارزش اقتصادی واقعی ایجاد میکند که مدت اقامت، میزان هزینهکرد و تنوع خدمات قابل ارائه افزایش پیدا کند.
در همین راستا، چندین مسیر توسعهای مورد بررسی قرار گرفت:
- توسعه اقتصاد گردشگری مبتنی بر اقامت و تجربه
- ایجاد بازارچههای دائمی صنایعدستی و سوغات محلی
- توسعه رویدادهای فصلی و جشنوارههای گردشگری
- طراحی بستههای گردشگری سلامت، فرهنگی و تاریخی
- توسعه گردشگری کشاورزی و گلابگیری
- ایجاد مراکز تجربهمحور برای گردشگران
- جذب سرمایهگذاران برای پروژههای گردشگری و اقامتی
- توسعه برند شهری نیاسر در سطح ملی و بینالمللی
شهرهای گردشگری موفق، فقط جاذبه نمیفروشند؛ تجربه میفروشند.
خواهرخواندگی؛ فراتر از یک توافق تشریفاتی
یکی از محورهای مطالعاتی پروژه، بررسی ظرفیتهای ارتباطات بینالمللی و امکان ایجاد روابط خواهرخواندگی با شهرهای دارای اشتراکات فرهنگی، تاریخی و گردشگری بود.
در نگاه سنتی، گاهی خواهرخواندگی تنها یک توافق نمادین تلقی میشود؛ اما در مدلهای نوین توسعه شهری، این روابط میتوانند به ابزار مهمی برای رشد اقتصادی و فرهنگی تبدیل شوند.
در بسیاری از کشورها، شهرهای خواهرخوانده از طریق این همکاریها موفق شدهاند:
- تبادل تجربههای مدیریتی و شهری
- جذب گردشگران جدید
- توسعه همکاریهای فرهنگی
- اجرای پروژههای مشترک
- توسعه برند بینالمللی شهر
- جذب سرمایهگذاران خارجی
- معرفی ظرفیتهای اقتصادی و گردشگری
را محقق کنند.
برای شهری مانند نیاسر که ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و گردشگری قابل توجهی دارد، این مسیر میتواند به عنوان بخشی از استراتژی بلندمدت توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد.
امروزه رقابت فقط بین شرکتها نیست؛ شهرها نیز برای جذب سرمایه، گردشگر، رویداد و فرصتهای اقتصادی با یکدیگر رقابت میکنند.
درآمدزایی پایدار؛ نگاه از نسل جدید شهرداریها
در بسیاری از جلسات، موضوع درآمد پایدار شهری نیز مورد بحث قرار گرفت.
واقعیت این است که مدلهای سنتی درآمدی شهرداریها در سراسر دنیا در حال تغییر هستند.
شهرداریهای پیشرو تلاش میکنند درآمد خود را بر پایه خلق ارزش اقتصادی، توسعه سرمایهگذاری و بهرهبرداری حرفهای از داراییهای شهری بنا کنند.
برخی از الگوهایی که مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت عبارت بودند از:
- توسعه پروژههای مشارکتی با سرمایهگذاران
- بهرهبرداری اقتصادی از داراییهای شهری
- ایجاد مجموعههای گردشگری و تفریحی درآمدزا
- طراحی صندوقهای توسعه شهری
- راهاندازی شرکتهای سرمایهگذاری وابسته به توسعه شهر
- توسعه برند شهری برای جذب سرمایه و گردشگر
- ایجاد بازارهای تخصصی و نمایشگاههای دائمی
- توسعه رویدادهای اقتصادی، فرهنگی و گردشگری
در تمام این مطالعات، یک اصل مهم وجود داشت:
درآمد پایدار از فروش داراییهای شهر به دست نمیآید؛ از فعالسازی ظرفیتهای شهر به دست میآید.
و شاید مهمترین نکتهای که در این پروژه بارها مطرح شد این بود که آینده نیاسر را نباید صرفاً در پروژههای عمرانی جستجو کرد.
آینده شهر، در تبدیل ظرفیتهای فرهنگی، تاریخی، طبیعی و مردمی آن به فرصتهای اقتصادی پایدار نهفته است.
شهرهایی موفق خواهند بود که علاوه بر ساخت خیابان و ساختمان، بتوانند برای مردم خود فرصت خلق کنند.
